2026-03 Ken je klassiekers: Mare Orientale
Beeld
Mare Orientale op 5 april 2026 - Copyright afbeelding: NASA Artemis
Het object
Object: inslagkrater omringd door concentrische bergringen
Mare Orientale: 320 km diameter
Montes Rook: Diameter binnenring: 480 km; buitenring: 620 km
Montes Cordillera: 930 km
Locatie: aan de westrand van de Maan, net niet-zichtbare kant van de Maan
Ontdekking
Bij de vorming van ons zonnestelsel, meer dan 4,5 miljard jaar geleden, veroorzaakten botsingen met vele rondvliegende asteroïden enorme inslagen op planeten en manen. Op Aarde verdwenen de sporen van deze inslagen door jarenlange erosie, maar op de Maan zijn de sporen van zijn woelig ontstaan nog duidelijk zichtbaar.
Die vele kraters zien wij duidelijk aan de naar ons gerichte kant van de Maan, maar hoe het er achteraan uitziet hebben we lang niet geweten. Omdat zijn rotatie rond de Aarde ongeveer even lang duurt als zijn rotatie rond zijn as zien wij steeds dezelfde kant van de Maan. Toch kunnen we af en toe iets meer maanoppervlak zien door de libratie en oscillatie van de Maan. Dit zijn schommelbewegingen veroorzaakt door verschillende elementen, o.a. de elliptische baan en inclinatie, de aantrekking van de Aarde, waardoor de Maan soms sneller beweegt, soms dichter of verder staat, of dat hij lijkt te kantelen.
Lang voor de ruimtelijke waarnemingen werden de vlakke gebieden, riffen en bergketens op de Maan al beschreven door verschillende astronomen, zo ook de Mare Orientale. Maar het was de Duitse astronoom Julius Franz die er in 1906 in zijn boek 'Der Mond' deze naam aan gaf, omdat het zich aan de kant bevond die in die tijd nog als oostelijk werd gezien. In 1961 draaide de IAU (International Astronomical Union) de definitie van west en oost om, uitgaande van de positie van een astronaut op de Maan, dus oost werd west en westr werd oost. Maar het woord 'orientale' bleef wel behouden bij deze krater. Hallo, bent u nog mee?
Fotografie
Intussen werd het Mare Orientale-bekken al meermaals gefotografeerd door diverse ruimtetuigen die eropuit werden gestuurd om de donkere kant van de Maan te ontdekken en helemaal in kaart te brengen.
In de jaren 1960 gaf de geslaagde Spoetnikmissie de Sovjetunie een voorsprong in het maanonderzoek met als doelstelling bemande ruimtereizen naar de Maan te realiseren. De Russische Zondmissies en de Loenasondes maakten vele foto’s van het grillige maanoppervlak. De NASA kon niet achterblijven en startte de Lunar Orbiter Mission en Apollo-Programma’s, waarbij ook de Amerikanen de volledige Maan in kaart brachten. Bij deze beide ruimteprogramma’s werd de Mare Orientale voor het eerst op foto vastgelegd, nadat eerder enkel waarnemingen vanop Aarde mogelijk waren.
In 1989 lanceerde de NASA de ruimtesonde Galileo voor een missie naar de planeet Jupiter en zijn manen. Op weg naar, letterlijk, zijn eindbestemming maakte de sonde een flyby rond o.a. de Aarde en de Maan, dat was nogmaals een gelegenheid om het oppervlak van de achterkant van de Maan in kaart te brengen. Voor het eerst werden foto’s in kleur gemaakt door middel van kleurenfilters in rood, violet en infrarood. Op de foto gemaakt in 1990 is de Mare Orientale duidelijk te herkennen, de sonde bevond zich toen boven het gebied zodat het volledig in beeld is.
Copyright afbeelding: NASA JPL - Galileo
De vele fotografische waarnemingen door ruimtesondes wegen echter niet op tegen het echte waarnemen door astronauten die het “met eigen ogen” hebben kunnen zien. In april van dit jaar werd dat mogelijk dankzij het maanprogramma Artemis van de NASA. Het was voor het eerst dat astronauten de verste ruimtereis maakten en tegelijk de achterkant van de Maan konden waarnemen. Daarbij zagen zij ook duidelijk de Mare Orientale. Al dat moois maakte hen een beetje euforisch en ze voelden een zekere “Moon Joy”, een term die goed het besef omschrijft dat terugkerende astronauten hebben, nl. dat de kwetsbare Aarde moet worden beschermd.
Ontstaan
Het volledige Mare Orientalebekken bestaat uit een krater van ongeveer 320 km diameter, omringd door bergringen ontstaan uit het neergevallen puin na de inslag van een asteroïde. Bij de inslag werd een groot deel van het toen veel grotere oppervlak de hoogte ingeslingerd en dat viel met volle kracht terug op de Maan om uiteindelijk rond de inslagkrater drie grote concentrische kringen te vormen. De binnenste ringen vormen de Montes Rook en de buitenste ring, de Montes Cordillera, heeft een diameter van meer dan 900 km.
De inslagkrater zelf bestaat uit basalt, een materie die ontstaat na afkoeling van de vrijgekomen lava en vloeibaar gesteente. Vergeleken met andere vlakten aan de voorkant van de Maan bevat deze krater veel minder basalt. Een mogelijke verklaring is dat de maankorst aan de achterkant van de Maan veel harder is en er minder gesteenten vrijkomen bij een inslag.
Er wordt verondersteld dat de Mare Orientale recenter zou zijn dan de andere inslagkraters die zo’n 4 miljard jaar geleden werden gevormd. Een theorie stelt dat de Mare Orientale zo’n 3,8 miljard jaar geleden zou zijn gevormd na de inslag van een asteroïde, maar tot nog toe werd onvoldoende maanstof verzameld om deze theorie te bevestigen. Latere missies waarbij stof van meerdere locaties kan worden ingezameld zullen misschien uitsluitsel geven.
Of de zee van het oosten zich nu oost of west bevindt… zolang we er niet geraken is thuis nog altijd best !
Copyright afbeelding: rechtenvrij
Meer info
Lunar impact: how the Moon’s Mare Orientale was formed – Astronomy Now
Tekst: Martine De Wit, juni 2026