Starlink: een gigantisch ongecontroleerd experiment in de atmosferische chemie
Een wereld zonder internet? Niet meer denkbaar. En er wordt naarstig aan de weg getimmerd om de hele planeet overal en altijd van een krachtige internetverbinding te voorzien.
Een zegen voor de mensheid?
Een satellietconstellatie voor breedbandinternet
Starlink is een satellietconstellatie van het ruimtevaartbedrijf SpaceX voor het aanbieden van internettoegang. Via duizenden satellieten in een lage aardbaan levert het bedrijf wereldwijd breedbandinternet .
Copyright afbeelding: SpaceX via Wikipedia - rechtenvrij
De reeds grote aantallen satellieten die op vandaag reeds rond de planeet wentelen, krijgt als gevolg van dit project een flinke boost. Verstoring van visuele hemelobservaties is zeker te verwachten. Tot frustratie en tandengekras van zij die vanop Aarde waarnemingen doen.
En er is nog een ander heikel punt: er valt regelmatig een Starlink-satelliet uit de lucht, dat gebeurt zo gemiddeld elke 16 uur. Operationeel is dat geen verrassing. Het hoort zelfs bij het bedrijfsmodel van SpaceX. Zo maken uitgediende, verouderde satellieten plaats voor nieuwere modellen. Dit klinkt misschien als een goede manier om te voorkomen dat de banen om de Aarde verzadigd raken. Maar er zit wel een addertje onder het gras: elke Starlink die verbrandt, loost ongeveer 30 kg aluminiumoxide (Al2O3) in de hogere atmosfeer. En dat aluminium hoort daar niet thuis.
Het betreft hier voornamelijk de speeltjes van Elon Musk. Er worden ook satellieten van andere bedrijven gelanceerd, maar SpaceX blijft wel de hoofdspeler.
De gegevens in onderstaande tabel worden bijgewerkt op de website SpaceWeather.com. Via de link updated daily kan je steeds een recente stand van zaken raadplegen.
Copyright afbeelding: SpaceWeather.com
Tot 22 juni zijn er in de loop van dit jaar 239 Starlink-satellieten teruggekeerd en opgebrand in de atmosfeer. Dit was goed voor ruim 5 ton aluminiumoxide dat extra werd toegevoegd aan de stratosfeer en de mesosfeer. Hiertegenover staan meer dan 1.300 lanceringen in diezelfde periode, een hele rits kleine satellieten zijn zo in een baan om de Aarde terechtgekomen.
De doelstelling van Starlink is kort, bondig en duidelijk: internetverbinding garanderen tot in de kleinste negorij waar ook ter wereld.
Duizenden satellieten
Op het moment dat dit artikel geschreven is, bevinden zich duizenden objecten in een lage baan om de Aarde. Daarvan zijn er minstens 6.000 Starlink-satellieten operationeel. En het worden er meer. De groeiende vraag naar wereldwijde internetdekking bevordert een snel toenemend aantal lanceringen. Zo is SpaceX van plan om nog eens 12.000 Starlink-satellieten naar boven te schieten. Op termijn zullen er vermoedelijk zelfs 42.000 rond de Aarde cirkelen. Ook andere bedrijven, zoals Amazon, zijn van plan constellaties van 3.000 tot 13.000 satellieten te lanceren.
Deze evolutie heeft behoorlijk wat consequenties. Daarbij komt nog het ruimteafval van allerlei oorsprong dat vroeg of laat ook naar beneden kan tuimelen. Om een hoop rommel te zien, kijk maar eens op: Ruimteafval of ruimtepuin - Verontreiniging in de ruimte | Kaart ruimteafval.
Copyright afbeelding: ESA Space debris surrounding Earth
De titel van deze paragraaf is te eufemistisch, zie ik nu: geen duizenden, maar tienduizenden satellieten zullen ronddraaien. Wat zijn hiervan de gevolgen zoals bijvoorbeeld voor de luchtvaart en voor andere domeinen?
Nefaste neveneffecten
Gezien de lopende plannen voor talrijke constellaties van kleine satellieten zal het aantal objecten in een baan om de Aarde naar verwachting in de nabije toekomst fors blijven toenemen. Aan het einde van hun levensduur en bij terugkeer in dichtere atmosfeerlagen verbranden deze satellieten. Een proces waarbij aluminiumoxide wordt gevormd. Deze molecule is een katalysator voor de activering van chloor, die dan leidt tot de afbraak van de ozonlaag.
De effecten van de terugkeer van satellieten in de atmosfeer voor het milieu zijn momenteel nog niet goed begrepen. Het oxidatieproces van het aluminium van de satelliet tijdens de terugkeer in de atmosfeer wordt heden onderzocht middels moleculaire dynamicasimulaties op atomaire schaal. Ook werd vastgesteld dat alle “vallende” satellieten in 2022 een extra toename van 29,5 % aluminiumoxide genereerden bovenop het natuurlijke niveau. Dit betekent dat in 2022 zowat 17 ton aluminiumoxide terecht is gekomen in de mesosfeer. In een toekomstscenario waarin megaconstellaties werkelijkheid worden, kunnen die hoeveelheden oplopen tot meer dan 360 ton per jaar.
Aluminiumoxide (Al2O3) is een katalysator en wordt als nanodeeltje teruggevonden bij de activeringsreactie van chloor tot chloorradicaal (Cl•). Er is inderdaad nog chloor voorhanden in de hogere regionen van de atmosfeer. Een nasleep van ongebreideld wereldwijd gebruik van cfk’s voordat het protocol van Montreal in 1989 van kracht werd om aan deze catastrofale praktijk paal en perk te stellen.
Nu is juist dat chloorradicaal (Cl•) de boosdoener die ozon (O3) afbreekt en wel hierom:
en het resulterende chloormonoxideradicaal (ClO•) kan reageren met een zuurstofradicaal (O•):
En kijk, het chloorradicaal (Cl•) vind je terug als reactieproduct, dat in feite dienst heeft gedaan als katalysator. Het gevolg is een langdurige en aanzienlijke afbraak van de ozonlaag.
Merk op dat de chemische reacties vooral gaan tussen radicalen. Op school leerden we dat dit moleculen of atomen zijn die minstens één ongepaard elektron hebben en die hunkeren om te 'paren'. Ergo, deze dingen zijn vrij reactief met het gevolg dat de ozonlaag wel eens sneller dan voorzien zou kunnen degraderen.
Een leuk perspectief is anders.
Natuurlijke bronnen overstegen
De belangrijkste natuurlijke bron zijn meteoroïden. Door verbranding op een hoogte van ongeveer 75 km tot 110 km geven ze een dunne laag metaaldeeltjes af, onder meer ook aluminium. Recente studies wijzen erop dat meteoroïden jaarlijks tussen de 40.000 kg en 58.000 kg aluminiumoxide (Al₂O₃) in de atmosfeer lozen. Starlink ligt op koers om in 2026 tussen 26% en 39% toe te voegen aan dit natuurlijke pakket.
Die 39 % is nog maar een begin als je aan de grootse ambities van Elon Musk denkt. De omvang van de Starlink-constellatie zal snel toenemen en de concurrenten van SpaceX haasten zich om hun achterstand in te halen. Een volledige uitbouw van de geplande megaconstellaties met bijbehorende terugkeer in de atmosfeer zou meer dan 360.000 kg aluminiumoxide (Al₂O₃) per jaar kunnen betekenen. Zomaar een overschot van 640 % ten opzichte van deposities uit natuurlijke oorsprong.
Moeten we ons zorgen maken?
De ozonlaag beschermt al wat leeft op deze planeet tegen te hoge waarden van uv-straling. Geen leven zonder ozonlaag. Dit schild verzwakken of deels vernietigen is een rechtstreekse aanslag op de wereldwijde volksgezondheid.
Wat voorafgaat lijkt neer te komen op een gigantisch ongecontroleerd experiment in de atmosferische chemie. De wetenschap heeft aangetoond dat aluminiumoxiden de ozonlaag kunnen vernietigen in een complexe reeks reacties waarbij Al₂O₃, HCl, AlCl₃, zonlicht, Cl en O₃ betrokken zijn. Veel ingewikkelder dus dan eerder werd voorgesteld. De specifieke rol van deze agentia is nog niet volledig achterhaald. Men vermoedt dat andere neveneffecten bij verder onderzoek en na verloop van tijd de kop kunnen opsteken. Vele wetenschappers zijn verontrust door enerzijds recente ambities van machtsgeile megabedrijven en anderzijds een reeks verontrustende conclusies op basis van wetenschappelijk onderzoek.
De bal ligt bij SpaceX en andere techbedrijven die van plan zijn om internetsatellieten te lanceren, om te kijken wat zij kunnen doen om verdere schade aan de ozonlaag te voorkomen. Maar misschien is dit wishful thinking. Probleem is dat bedrijven in de eerste plaats naar de centen kijken en dat milieueffecten worden genegeerd of onder de mat geveegd. Ethisch ondernemen is een uitzondering in het huidige kapitalistische wereldbeeld. Hopelijk worden de wetenschappelijk onderbouwde interacties met de ozonlaag niet afgedaan als collateral damage.
En de overheid? Die moet dringend een en ander reguleren. Zeker weten. Het kon wel in 1989 met het protocol van Montreal met betrekking tot het gebruik van cfk’s. Maar de politiek is, zeker de laatste tijd, zo verweven met het grootkapitaal, dat we ook hier niet te veel van moeten verwachten. Ik hoop dat ik me vergis.
Zoals het er nu naar uitziet, blijken de consequenties aanzienlijk en niet in te schatten.
Waar de inspiratie vandaan is gekomen
https://spaceweather.com/archive.php?view=1&day=29&month=04&year=2026%3E
https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2024GL109280
https://scientias.nl/nieuw-gevaar-voor-onze-ozonlaag-naar-beneden-stortende-satellieten/
Starlink - dynamische 3D omloopbanen
https://news.agu.org/press-release/satellite-megaconstellations-burn-deplete-ozone/
https://spaceweather.com/starlink/starlink_launches_by_year.html
https://starwalk.space/nl/news/space-junk
https://media.iupac.org/didac/Didac%20Ned/Didac03/Content/L07.htm
Tekst: Herman Schoups, 22 juni 2026